ZondagOchtendSalon 15-01-2012
16 januari 2012
Op zondagmorgen 15 januari opende de voorzitter Pierre van den Ende, iets later dan gepland de ZondagOchtendSalon. Zij die de openingsvoorstelling van De Bittere Tranen van Petra van Kant gemist hadden op zaterdag 07-01, kregen ook door hem een gezond, gelukkig en cultureel rijk Nieuwjaar toegewenst. Ook deed hij het verzoek om eventuele suggesties te doen over volgende voorstellingen. Het bestuur was verheugd met deze grote opkomst en maakte dan ook van de gelegenheid gebruik de voordelen van een lidmaatschap van “Vrienden Theaters Tilburg” te memoreren. De overvolle zaal kwam ongetwijfeld ook door de gastspreker, Bach-kenner bij uitstek, namelijk Jos van Veldhoven, sinds 1983 dirigent en artistiek leider van de fameuze Nederlandse Bachvereniging.
In zijn inleiding memoreerde hij de wereldwijde bekendheid van J.S.Bach: van Chili tot Rusland en van Londen tot Melbourne staat hij op de eerste plaats.
We beschikken uiteraard niet over originele geluids- en beeldfragmenten van de wijze waarop Bach zijn muziek uitvoerde in de Thomaskerk van Leipzig. Wel zijn er nog historische orgels, violen en andere muziekinstrumenten uit die tijd en kunnen we zijn klankwereld beluisteren. Bach kreeg pas zijn huidige bekendheid aan het begin van de 20-ste eeuw. Men ging op zoek naar zijn diepgang, kleur, stijl, taal want in zijn partituren stonden geen aanwijzingen over tempo, klankkleur, forto of pianissimo, enz. Jos citeerde één zin uit een brief van Bach waarin hij wel iets zegt over de jongensstemmen in de Mattheus Passie maar verder is de speelruimte in zijn werk groot. Iedereen voert Bach anders uit. Het Credo van Jos van Veldhoven is dan ook dat we zoveel mogelijk te weten moeten komen over Bach, zijn tijd, zijn uitvoeringen, het dialect van de zangers, de wereld van Bach om zo dicht mogelijk bij zijn kleur, taal te komen. Daar doet de Bachvereniging veel onderzoek naar.
Als voorbereiding op 2 toekomstige uitvoeringen van de Mattheus Passie (28 maart en 8 mei 2012) in de Concertzaal van Tilburg leidde hij zijn toehoorders aan de hand van drie geluidsfragmenten naar de wijze waarop Bach werd uitgevoerd in de 20-ste eeuw: het eerste uit de jaren ’30 in een uitvoering van het Concertgebouw orkest o.l.v. Mengelberg, groots, een koor van minstens 80 personen, met stijlmiddelen uit die tijd zoals Bach ook bij Palestrina (rond 1600) “leende”, het tweede fragment uit de jaren ’60 met de kerkklokken van Naarden in e, zoals ook zijn Passie begint, met een veel kleinere koorbezetting (misschien 40 personen),met minder vibrato dus zoals Bach moest klinken in de hoofden van de mensen van die tijd en het derde fragment uit de jaren ’90 in een veel hoger tempo, een snelle dansmaat, nog 4 zangers, alles een halve toon lager maar wel op instrumenten uit de tijd van Bach. Er bleken grote verschillen in deze 3 uitvoeringen van dezelfde partituur.
Vervolgens toonde Jos van Veldhoven zijn deskundigheid door uitleg over de jongensstemmen die Bach zelf kweekte om zijn muziek te vertolken, de dialecten van de koorleden van veder lichte tot zware borststemmen, de functie van de koren en solisten en de overeenkomsten met onze huidige orkesten hierin zoals eerste viool, eerste solist bij Bach die overigens ook deel was van het grote koor, enz. Aan de hand van nog 2 fragmenten van uitvoeringen van de Hohe Messe lichtte hij deze verfijningen toe. Er is nu ruim 50 jaar onderzoek gedaan, veel kennis vergaard over de taal van Bach en toch is er nog steeds een eigen interpretatie en dat vraagt een grote flexibiliteit van het publiek. Het moet zich openstellen voor veel verschillende meningen. De Bachvereniging bestudeert elke uitvoering serieus en er blijven veel verschillende meningen ook onder deskundigen.
Dat bleek ook uit de vragen die gesteld werden. In de zaal bleken veel deskundigen met ervaringen die serieuze vragen over o.a. het ontstaan van de Bach Vereniging, het aantal zangers dat nodig is voor de 2 koren, er is toch ook nog een derde (jongens) koor, een dirigent die koralen wil laten vervallen (een hilarisch antwoord: “Ontslaan”), maar vooral de opmerking van de 80-jarige dame die de nieuwe uitvoeringen te snel vond werden deskundig beantwoord.
Het was een geweldige promotie van de BachVereniging en een stimulans om genoemde uitvoeringen te gaan bezoeken. We hebben weer genoten.
Jac van Ginderen